است از علمى كه در آن شكّ و ريب و ترديد داخل نمىگردد . و كلام خدا كه مىفرمايد : لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ ، جواب « لَو » محذوف است . و تقدير آن اين‌طور مىباشد : اگر شما به علم اليقين بدانيد ، هرآينه آنچه را كه مىدانيد باز مىدارد شما را از تباهى و تفاخر به كثرت . و كلام خدا : لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ كلامى مستأنفه ، و لام هم لام قسم است . و معنى اين‌گونه است : من سوگند مىخورم كه شما البتّه خواهيد ديد جحيم و آتشى را كه پاداش اين تَلَهّى و غفلت و اعراض است . اين‌طور تفسير كرده‌اند . « 1 » علّامه : رؤيت جحيم در دنياست ؛ لَتَرَوُنَّ جواب لَو امتناعيّه است گفته‌اند : جائز نيست كه لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ جواب لَو امتناعيّه قرار گيرد ، چرا كه رؤيت جحيم امرى متحقّق الوقوع مىباشد و جواب لو امتناعيّه اين‌طور نيست و اين تفسير مبتنى است بر آنكه رؤيت جحيم و آتش در روز قيامت بوده باشد ، همان‌طور كه فرموده است : وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى « 2 » ، و اين امر مسلّمى نيست ؛ بلكه ظاهر آنست كه مراد ، رؤيت جهنّم قبل از روز قيامت است . نه با رؤيت بصر بلكه با رؤيت بصيرت كه رؤيت قلب باشد ، و آن از آثار يقين است بنا بر آنچه را كه اشاره دارد بر آن گفتار خداى تعالى : وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ

--> ( 1 ) از جمله كسانى كه اين‌طور تفسير كرده‌اند بيضاوى است در تفسيرش ؛ وى مىگويد : « فحُذف الجوابُ للتّفخيم ، و لا يَجوز أن يكونَ قولُه : لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ جواباً ، لانَّه محقَّقُ الوقوع ؛ بلْ هو جوابُ قَسمٍ محذوفٍ اكّد به الوعيدُ و اوضِح به ما أنذَرهم منه بعد إبهامِه تفخيماً . » ( 2 ) آيه 36 ، از سورهء 79 : النّازعات : « و بارز و ظاهر مىشود آتش جحيم براى كسى كه ببيند . » و چون اين سوره در احوال قيامت است ، از يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ استفادهء قيامت مىشود ، و همچنين از كلمهء بُرِّزَتِ ؛ زيرا عالم قيامت عالم ظهور و بروز حقائق است نه اصل عالم حقائق .